1
استادیارگروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری دانشگاه فردوسی مشهد
2
دانش آموخته دکتری فقه و مبانی حقوق دانشگاه فردوسی مشهد
10.22034/tafsiri.2025.1079
چکیده
مسأله نسخ از جمله مسائل مهم حوزه علوم قرآن است که در فرآیند تفسیر مورد استفاده قرار گرفته است. با این وجود، استدلال گاه و بی گاه به این قاعده، مشکلاتی را در فهم و تفسیر آیات قرآنی پدید آورده است. در این میان میتوان آیه ۲۴ سوره نساء اشاره نمود که از دیرباز کانون یکی از مهمترین اختلافات تفسیری و فقهی میان شیعه و اهل سنت بوده است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، به بررسی دیدگاههای دو مذهب در خصوص دلالت آیه و مسئله نسخ یا بقای حکم آن میپردازد. مسئله اصلی، چگونگی فهم دلالت آیه بر متعه و ارزیابی ادله ناظر بر نسخ یا عدم نسخ آن است. یافتهها نشان میدهد شیعه با استناد به ظهور قوی لفظ «استمتاع» در معنای متعه، قرائات تفسیری صحابه و روایات متواتر اهل بیت (ع)، دلالت آیه بر تشریع متعه را روشن دانسته و ادله نسخ (قرآنی، روایی، اجماع ادعایی) را با تکیه بر مبانی اصولی مردود میشمارد. در مقابل، اهل سنت عمدتاً آیه را بر نکاح دائم حمل کرده یا با پذیرش دلالت اولیه بر متعه، حکم آن را با استناد به آیات دیگر، روایات نبوی (علیرغم اضطراب مشهود در آنها) و اجماع مورد ادعا، منسوخ میدانند. این پژوهش نتیجه میگیرد که قوت ادله شیعه در اثبات دلالت آیه و نقد ادله نسخ، به ویژه با تکیه بر عدم امکان نسخ قرآن با خبر واحد و عدم تحقق اجماع واقعی، قابل توجه است و با توجه به اصالت عدم نسخ، پندار نسخ در تفسیر این آیه کریمه قرین به صحت نیست.