نوع مقاله : ویژه نامه جنگ رمضان و مقاومت
نقش تربیتی خانواده در ترویج گفتمان الهی انتظار و مهدویت با محوریت آیه استضعاف و دیدگاه امام خامنهای (قدس سره)
چکیده تفصیلی:
ضرورت تربیت دینی و اخلاقی فرزندان به معنای آشنا ساختن آنان با ارزشهای دینی در دو بعد نظری و رفتاری قطعی است. نظام ارزشی اسلام سعادت انسان را در قرب به خدا میداند که با الگوپذیری از ولی خدا تحقق مییابد. آیه استضعاف گرچه به ظاهر فشار و محرومیت را به ذهن میآورد، لکن پیام وراثت همراه با پیشوایی، را نوید میدهد. روش تحقیق مقاله اسنادی تحلیلی با استفاده از منابع کتابخانهای، کتب تفسیری روایی و مقالات است. خانواده با تقویت روحیه عزتمندی و امید به آینده با ارائه صحیح از مفهوم انتظار که« افضل عبادت» موجب مسئولیت پذیری اجتماعی فرزندان برای ظهور میشود. قطعا مشکلات اقتصادی و فرهنگی و رسانهای، تقدم منافع شخصی به شکل افراطی برمنافع اجتماعی و ضعف مهارتهای تربیتی والدین تهدید هستند. لکن با تقویت گفتمان انتظار و تربیت مهدوی و معرفی الگوهای موفق، میتوان قدمهای موثری برداشت.
نقش تربیتی خانواده در ترویج گفتمان الهی انتظار و مهدویت با محوریت آیه استضعاف و دیدگاه امام خامنهای (قدس سره)
مقدمه
خانواده، نخستین کانون شکلگیری شخصیت، محور اصلی جامعهپذیری، نقشی بنیادین در انتقال ارزشها و باورها به نسلنو دارد. آموزه انتظار یکی از ارکان اساسی اندیشه دینی، نیازمند ترویج و نهادینهسازی در جامعه، بهویژه در محیط خانواده است البته چگونگی تأثیرگذاری خانواده بر گفتمان مهدویت و تبدیل« انتظار» از یک مفهوم انتزاعی به سبک زندگی عملی، نیازمند بررسی دقیق و نظاممند است.
خانواده، با وجود چالشهای فرهنگی، اقتصادی و ضعف دانش و مهارتهای تربیتی، دغدغهی جدی در تربیت نسل منتظر دارد با استناد به قرآن کریم مبنی بر لزوم مراقبت از خود و خانواده در برابرگناه .« قوا أنفسکم و اهلیکم ناراً» (تحریم، ۶) و «و أمر اهلک...» (طه، ۱۳۲) تلاش برای تربیت نسل منتظر ابعاد جدیدی یافته است. اگرچه ابزارهای تربیت در طول تاریخ تحول یافتهاند، اما نقش خانواده همچنان ثابت مانده است.
پیش فرضهای تحقیق: خانواده اولین و موثرترین نهاد درشکلدهی هویت دینی و ارزشی فرزندان است. تحولات تاریخی و اجتماعی بیانگر کارکرد خانواده درترویج مهدویت است.
امروزه خانواده با چالشهای متعددی مثل تهاجم فرهنگی، کمرنگ بودن ارزشهای دینی و ظهور تفکرات التقاطی روبروست. ترویج گفتمان انتظار و مهدویت در خانواده، علاوه براستحکام هویت دینی و اجتماعی افراد، ایجاد امید و انگیزه برای اصلاح فردی و اجتماعی و بستر سازی تمدن نوین اسلامی را آماده میسازد.
خانواده، مؤثرترین نهاد در انتقال ارزشهای اسلامی، زبان، فرهنگ، ادب و اخلاق است و بیشترین مسئولیت تعلیم و تربیت را بر عهده دارد (نجم، ۱۳۹۲، ج ۱، ص ۲۰۶).
۱.مبانی نظری مهدویت در خانواده منتظر
۱.۱ .انتظارفرج: این واژه به عنوان عبارة أخراى انتظار ظهور، این است که مؤمن به اسلام، مؤمن به مذهب اهلبیت(علیهم السلام) وضعیتى را که در دنیاى واقعى وجود دارد، عقده و گره در زندگى بشر میشناسد...(۲۷/۵/ ۱۳۸۷).
اگر منتظر، کنشگری تمدنی نداشته باشد از حرکت در مسیر اصلاحی باز میماند.(انسان ۲۵۰ ساله، ص ۳۷۲) امام زمان (عج) براى اینکه فرج براى همهى بشریت به وجود بیاورد، ظهور میکند که انسان را از فروبستگى نجات بدهد....بلکه تاریخ آیندهى بشر را نجات بدهد.
انتظار فرج یعنى قبول نکردن و رد کردن آن وضعیتى که بر اثر جهالت انسانها،.... بر زندگى انسانیت حاکم شده است. این معنى انتظار فرج است. (۱۳۸۷/۵/۲۷). انتظار، به عنوان رکن مهدویت و نسخهای جامع تربیتی، دارای شاخصهای شناختی، عاطفی، رفتاری و حرکتی است. خانواده اولین محیط آشنایی کودک با مفاهیم مهدویت بوده.... هدف فراتر از نیازهای فردی، شامل مشارکت معنوی و تربیت نسل است (اعرافی، ۱۴۲۵،ج ۲۵، ص ۴۵).
۱.۲.تقویت موعود باوری
موعود باوری اعتقاد به یک نجات بخش برای برقراری صلح و عدالت جهانی است.
این اعتقاد، روحیه امیدواری به آینده روشن را در انسان زنده میکند۰(قصص ۵) بزرگترین خاصیت این اعتقاد در میان شیعیان امید آفرینی است...چشم به آینده دارد...(۱۳۹۴/۳/۱۴).
۲. نقش خانواده در شکلدهی هویت مهدوی
خانواده واحدی اجتماعی است که اعضای آن، با درک صحیح از مفهوم انتظار، سبک زندگی خود را بر اساس آموزههای مهدویت تنظیم کرده و در راستای تحقق اهداف انقلاب جهانی حضرت مهدی (عج) گام برمیدارند. (جوادی آملی۱۳۸۷).
در ادیان الهی بشارت ظهور منجی و پیروزی صالحان جزء سنتهای الهی در تاریخ بشر است قرآن از این اراده قطعی پس از دوره محرومیت به صیغه مضارع سخن گفته یعنی یک قانون کلی در نظام آفرینش وجود دارد و آن پیروزی مستضعفان است البته وجود آمادگی از شرایط بسیار مهم که به وسیله آن حرکت اصلاحی مصلح موعود به نتیجه مطلوب خواهد رسید(قصص ۵)
امام خامنهای در خصوص تربیت انسانهای صالح میفرماید: حقیقتا این واقعیتی است که برای یک انقلاب، انسانسازی از همه چیز مهمتر است.....چون دنیا بدون انسان صالح، یک پدیده بیجان و کور و تاریک است.(۱۳۶۹/۱۰/۱۰).
۲.۱ .والدین، انتقال دهنده معارف و ارزشهای مهدوی
اسلام میخواهد هرکسی به قدرتوان در راه خداحرکت کند.....هرعاملی که انسان را به عدم تلاش، به تنبلی،... ترغیب کند او طاغوت است....(خامنهای،ص۵۰۵).
والدین وظیفه دارند مفاهیم کلیدی مهدویت، مانند شناخت امام زمان (عج)،...وظایف منتظران و اهمیت انتظار فرج را با زبانی ساده و جذاب،... و داستانهای تاریخی، به فرزندان بیاموزند. این آموزشها باید فراتر از جنبه تئوری، به نهادینهسازی ارزشهایی چون امید، صبر،...عدالتخواهی،... خودسازی و خدمت به مردم منجر شود (۱۳۸۴/۶/۲۹).
انتظارفرج یعنی آماده بودن، فکرکردن، بن بست نپنداشتن، بن بست انگاری خیلی چیز بدی است.«این معنای انتظارفرج است...» (۱۴۰۲/۱/۲۹).
همچنین، باید به اعضای خانواده آموخت که امام زمان (عج) امامی حی و حاضر است که از احوال ما آگاه بوده و برای هدایت ما تلاش میکند. این درک، موجب ارتباط قلبی عمیقتر و احساس مسئولیت بیشتر در قبال ایشان میشود (میرزایی،۱۴۰۰).
۲.۲. والدین، الگو در سلوک منتظرانه
فرزندان، قبل از آنکه به سخنان والدین گوش دهند، به رفتار آنان توجه میکنند. بنابراین والدین نقش محوری در الگوسازی «سلوک منتظرانه» دارند. مداومت والدین بر دعا برای فرج امام زمان بهویژه در اوقات استجابت دعا، نه تنها به تحقق امر فرج کمک میکند، بلکه الگویی عملی از عشق و دلبستگی به حضرت را به فرزندان نشان میدهد(جعفرپور،مهدوی،۱۴۰۴).
ملتى که به خدا معتقد و مؤمن و متکى است و به آینده امیدوار است و با پرده نشینان غیب در ارتباط است؛ ملتى که در دلش خورشید امید به آینده و زندگى و لطف و مدد الهى مىدرخشد، هرگز تسلیم و مرعوب نمىشود و با این حرفها، از میدان خارج نمىگردد. این، خصوصیت اعتقاد به آن معنویت مهدى (عج) است. عقیده به امام زمان، هم در باطن فرد، هم در حرکت اجتماع و هم در حال و آینده، چنین تأثیر عظیمى دارد. این را باید قدر دانست(دیدار در روز میلاد پربرکت حضرت ولى عصر(عج) ۱۳۷۴/۱۰/۱۷).این اعتقاد جامعه را به فتح قله های دور دست،مصمم می سازد (۱۳۷۰/۱۱/۳۰)
۳.۲. والدین، تربیت انتظار فعال به جای انتظار منفعل
اهمیت خانواده و نقش تربیتی آن وظیفه مهمی است که قرآن به آن توجه ویژه دارد و در برابر گناه به حفظ هشدار میدهد( تحریم۶) ارزش خانواده در این مسئولیت بقدری است که خداوند احترام بوالدین را در کنار حسن ارتباط با خدای رحمان گوشزد میکند(لقمان۱۴)
نسل جوان بداند که او رهبر و پیشوای آینده این انقلاب است ما نباید به او یاد بدهیم بنشیند و منتظر ظهور فرج باشد بلکه باید خود را برای ساختن تمدن اسلامی آماده کند.(۱۳۹۹/دیدار با دانشجویان )
۴.۲. والدین، ایجاد کننده فضای معنوی و امیدبخش در خانواده
قرآن برلزوم مراقبت از خود و خانواده هشدار میدهد قوا انفسکم...(تحریم۶) وبا اقامه نماز بسترتربیت دینی خانواده را مهیا میکند( طه ۱۳۲) نماز سمبلی برای ذکر خدا و جهتگیری الهی جامعه است.پس محیط خانواده باید طوری باشد تا فضایی سرشار از معنویت، امید و عشق به حضرت مهدی (عج) در آن حاکم باشد. این فضا، زمینه را برای رشد و شکوفایی هویت مهدوی در اعضای خانواده فراهم میکند. برگزاری مناسبتهای مهدوی، استفاده از ابزارهای فرهنگی مانند کتاب، فیلم...گفتگوهای صمیمی درباره مهدویت، به این امر یاری میرساند. تأکید بر آینده روشن ظهور، نقشی حیاتی در حفظ روحیه و امید اعضای خانواده، بهویژه در دوران سختیها، ایفا میکند (خامنهای،ص۴۵۵).
اصل امید به یک آینده روشن برای بشریت و ظهور یک موعود یک منجی یک دست عدالت گستر در سرتاسر جهان تقریباً مورد اتفاق همه ادیانی است که در عالم سراغ داریم (۱۳۸۷/۵/۲۷)
و امام زمان (عج) رمز امامت در روی زمین است و همه بشریت به شکلی انتظار ظهور آن حضرت را میکشند و امیدی است در دل بنی آدم که تاریخ بشریت به سمت صلاح حرکت کند (۱۳۷۱/۱۱/۱۸)
امام خامنه ای با تکیه بر آیه ۵ قصص قرائتی عملی از (استضعاف ) ارائه میدهند و آن را نه به معنای ناتوانی مطلق، بلکه پیشوایان بالقوه جهان بشریت معرفی میکند تا وارث زمین میشوند. این وعده الهی که همان سنت قطعی خدا است(قصص۵)
نخستین توصیه من، امید و نگاه خوشبینانه به آینده است. بدون این کلید اساسی همه قفلها، هیچ گامی نمیتوان برداشت...یک امید صادق و متکی به واقعیتهای عینی است... در خود و دیگران نهال امید به آینده را پرورش دهید. ترس و نومیدی را از خود و دیگران برانید. این، نخستین و ریشهایترین جهاد شماست.( بیانیه گام دوم).
۳. سیر تاریخی خانواده در تحقق امر الهی و مواجهه با چالشها
کارکرد خانواده در طول تاریخ، بیانگر تطور تدریجی آن در راستای اهداف الهی و زمینهسازی برای تحقق« امرالله» است. که از خانواده پیامبران آغاز شده و تا دوران معاصر انتظار برای ظهور منجی نهایی ادامه مییابد.
۳.۱. خانواده در ادیان ابراهیمی، الگوی توحید و نبوت
در ادیان ابراهیمی، خانواده مهمترین مرکز انتقال توحید و ارزشهای الهی است. خانواده حضرت ابراهیم (ع) با ایمان و تسلیم در برابر خدا و تربیت اسماعیل (ع) و اسحاق (ع)، نمونهای از خانواده توحیدی و هدایتگر بود. مادر موسی (ع) با اعتماد به الهام الهی نقش اصلی در حفظ و پرورش او داشت.
در مسیحیت نیز مریم (س) با پاکی، تقوا و پذیرش رسالت الهی، عیسی (ع) را در مسیر تحقق اراده خدا تربیت کرد. در اسلام، حضرت خدیجه (س)، حضرت علی (ع) و ائمه (ع) خانوادهای مؤمن، مقاوم و مجاهد تشکیل دادند که در تداوم و گسترش دین الهی نقشی اساسی داشتند (ملایی،۱۳۹۴).
۳.۲.حفاظت از خانواده در آخرالزمان، هشداری از ۱۴۰۰ سال پیش
پیامبر اکرم (ص) چشماندازی تکاندهنده از آخرالزمان میفرمایند: «وَیْلٌ لِأَوْلَادِ آخِرِ الزَّمَانِ مِنْ آبَائِهِمْ....» این هشدار، نه به دلیل شرک پدران، بلکه به علت عدم آموزش فرائض دینی به فرزندان توسط والدین مؤمن است. (جامع الاخبار، ج۱، صفحه ۱۰۶)
تقسیمبندی دوره سنی برای تربیت نسل منتظر معیار روشنی در الگوی صحیح تربیتی است حدیث« اَلْوَلَدُ سَیِّدٌ سَبْعَ سِنِینَ وَ عَبْدٌ سَبْعَ سِنِینَ وَ وَزِیرٌ سَبْعَ سِنِینَ...»( وسائل الشیعه، ج۲۱، ص۴۷۶)
این غفلت، بنیان اعتقادی نسل آینده را تضعیف میکند، بهویژه در مواجهه با چالشهای فرهنگی دردانشگاهها، فضای مجازی. والدین حتی در صورت تمایل فرزندان، با اولویتدهی به کلاسهای کنکور مانع رشد معنوی آنان میشوند.در جامعهای که هدف آن تربیت نسل منتظر است(۱۳۵۹/۱۰/۱۸).
۳.۳. چالشهای خانواده در عصر غیبت
خانواده در دوران غیبت با چالشهای متعددی روبرو است که میتواند مانع از نقش مؤثر خود در تحقق امر الهی انتظار بایسته شود.
مشکلات معیشتی تهاجم فرهنگی که ریشه در اومانیسم غربی دارد موجب میشود خانوادهها هر چند در کنار همدیگر زندگی میکنند اما هم افزایی نداشته باشند.
گسترش فردگرایی، کمرنگ شدن ارزشهای سنتی، و تأثیرپذیری از فرهنگهای بیگانه، میتواند باورهای دینی و هویت مهدوی خانواده را تهدید کند. بسیاری از والدین، به ویژه در زمینه تربیت فرزندان، فاقد آموزههای مهدوی هستند و نیازمند راهنمایی هستند. فقدان الگوهای مناسب میتواند روند شکلگیری هویت مهدوی را کند سازد. جامعه توحیدی همه موظفند ازحقوق ضعفا و محرومان وستم دیدگان دفاع کنند درآن جامعه کسی حق ندارد بگوید مرا مصالح خودم بس،... مرا کارهای خودم بس نمیرسم به کارهای دیگران بپردازم.(ایمان و حرکت ص ۵۹).
نتیجه
تحقیق نشان میدهد خانواده مؤثرترین نهاد تربیتی، نقشی بیبدیل در شکلدهی هویت مهدوی، انتقال ارزشها و باورهای مرتبط با مهدویت دارد. با توجه به آیه ۵ سوره قصص، هویت مهدوی، که بر پایه شناخت امام زمان (عج)، تبعیت از ایشان، امید به آینده روشن ظهور، و تلاش برای تحقق عدالت بنا شده، نیازمند بسترسازی در محیط خانواده است. خانواده با انتقال معارف، الگوسازی عملی، و ایجاد فضای معنوی، این هویت را در فرزندان درونی میسازد. سیر تاریخی نشان میدهد خانواده در ادیان ابراهیمی خصوصا اسلام، کانون انتقال باورهای توحیدی بوده است. دوران غیبت، این نقش به «انتظار فعال» و «زمینهسازی برای ظهور» تحول یافته است.
خانواده امروزی با چالشهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی روبرو است که میتواند مانع از ایفای نقش مؤثر خود شود و باید راهکارهای مناسب در رفع آن ارائه شود.
